Bomen, houtwallen en -opstanden kunnen ook nog beschermd zijn in een omgevingsplan, of in het vigerende bestemmingsplan (bijvoorbeeld Kern Linschoten). Voor vigerende bestemmingsplannen of de huidige omgevingsplannen zie www.omgevingsloket.nl. Er is in alle gevallen een omgevingsvergunning benodigd om een verbod te mogen overtreden (aanvraag via omgevingsloket), dus ook als bomen/houtopstanden beschermd zijn in de lokale of provinciale verordening. De vermelde omgevingsplannen zijn incompleet en moeten afgerond zijn voor 1 januari 2032. Dit biedt de mogelijkheid om o.a. de cultuurhistorische waardenkaarten te integreren. Het staat belangenorganisaties vrij om te lobbyen en inhoud aan te dragen.

Zie ook www.ruimtelijkeplannen.nl om bestemmingsplannen te zoeken, maar let op: deze informatie kan verouderd zijn. Daarentegen, soms geeft deze website beter inzicht over vastgestelde en nog niet geactualiseerde regelgeving. Beleid en regelgeving Rijk en provincie, zie de volgende tabel.

Het benadrukken van het belang en beschermen van monumentale en anderszins waardevolle bomen is belangrijk om meerdere redenen. Enerzijds zijn dit cultuurhistorische houtopstanden die oud en vaak groot zijn ofwel karaktervol en beeldbepalend. Ze zijn relevant in termen van ecosysteemdiensten, simpelweg omdat hoe groter een boom zowel boven- als ondergronds, des te meer effect hij heeft op zijn omgeving (schaduwwerking, demping wind, demping hitte-eilandeffect/temperatuur, afvangen fijn stof, opvangen piekbuien, etc.) en zelfs op mentale gezondheid. Hetzelfde geldt voor de natuurwaarde omdat de waarde van de boom als habitat toeneemt met de omvang en de leeftijd (stabiel en soms specifiek microklimaat en/of symbiose). Bij biodiversiteit gaat het niet alleen om nestelgelegenheid en schuilplaats voor vogels, maar ook vleermuizen (in holten, achter schorsrichels) en andere zoogdieren, voedselbron voor insecten en in de voedselketen voor zandvogels en vleermuizen – en niet te vergeten ecto-mycorrhizerende (symbionte) paddenstoelen (amanieten, melkzwammen, russula’s, etc.) en vele andere micro-organismen en insecten in de voedselketen. Vele van deze functies, vooral de verblijfplaatsen van fauna, zijn beschermd in de Omgevingswet (Vogel- en Habitatrichtlijnen EU).

Stichting Hugo Kotestein wil het belang benadrukken dat waardevolle bomen meer zijn dan alleen cultuurhistorie of een fraai beeld en dat functies als klimaatbestendigheid, biodiversiteit en een aangename leefomgeving in elkaar grijpen. De cultuurhistorische waarde van bomen is een goede indicator van belangrijke zaken die we vaak vanzelfsprekend vinden, maar dat niet zijn.

Zoals bij veel wetgeving in Nederland ligt de taak van de bescherming van de waardevolle houtopstanden vrijwel volledig bij de gemeenten en dus is de inrichting en uitvoering van deze taak afhankelijk van de keuzes die de lokale politiek maakt en de capaciteit van haar ambtenaren. Aan de stichting is het de taak te blijven benadrukken dat bomen het algemene belang dienen. Een kans bij de komende gemeenteraadsverkiezingen (2026) is de actualisatie (verbetering) van beleid op de agenda te krijgen. Dit is bij de vorige verkiezingen in Montfoort gelukt waarbij enkele partijen het onderwerp overgenomen hebben. Resultaat: actualisatie lijst en kaart waardevolle houtopstanden (toename waardevolle bomen).

Maar ook in de dagelijks uitvoering ligt een grote uitdaging. Al hebben gemeenten een juridisch instrument zoals een Bomenverordening, dat wil niet zeggen dat ze handhaven of gebruikmaken van alle mogelijkheden. Een voorbeeld is de Bomenverordening van gemeente Montfoort uit 2009 waarin een artikel verwijst naar de Bomen Effect Analyse (BEA), een boomtechnisch onderzoek dat een gemeente kan eisen van een initiatiefnemer (sloop, bouw, aanleg, etc.) ter onderbouwing van de aanvraag van de omgevingsvergunning (kosten aanvrager). Echter, dit is in Montfoort nog nooit gebeurd. Het beschadigen van waardevolle houtopstanden gebeurt helaas wel. Dit klinkt misschien onschuldig, maar leidt tot verlies van oude bomen, want na beschadiging volgt infectie, parasitaire aantasting en instabiliteit of sterfte.
Het is echter lastig om alle bedreigingen in kaart te brengen. Je moet dan weten of controleren of er op een locatie waar een vergunning verkregen is waardevolle bomen staan. Het behouden van bomen is soms het doel, en soms wordt de reële bedreiging niet opgegeven (illegale kap), maar ook door onwetendheid en onoplettendheid raken we bomen kwijt. M.a.w. een geautomatiseerd waarschuwingssysteem zou wel zo fijn zijn.